اَسْتَعِنْ بِنَفْسِکَ الَّذِی لَا إِلٰه إِلَّا هُوَ
از خویشتن یاری جوی! زیرا که غیر از تو
نیرو و خدائی نیست.
محمود پسیخانی
جنبشهای اجتماعی در ایرانِ پس از اسلام – عموماً – با هالهای از ابهام و رمز و راز آمیخته است. در مقالهای از علل و عوامل آن رمز وُ رازها و پیچیدگیها سخن گفتهایم. از سوی دیگر، به دلیل ویژگیهای خاص جامعۀ ایران شناخت این جنبشها فراتر از کاربُردِ صِرفِ نظریههای غربی است زیرا پس از سقوط ساسانیان، ایران کمتر روی آرامش و امنیّت به خود دیده و در هجومهای اقوام و قبایل مختلف (بر خلاف جوامع اروپائی) – بارها – انباشت سرمایه و میراثهای گذشتگانش «به تاراج هیچ» رفت؛ انقلاب اسلامی آخرین نمونۀ آن است.[۱]
نتیجۀ اجتماعی و فرهنگیِ آن تاختوتازها سخنِ درخشان عطاملک جوینی در بارۀ حملۀ مغولها است:
-«به سبب تغییر روزگار و تأثیر فلک دوّار و گردشِ گردونِ دون، مدارس درس مُندرِس و مَعالم عِلم مُنطمس [نابود] گشته و طلبۀ آن در دست لگدکوب حوادث پایمالِ زمانۀ غدّار و روزگار مکّار شدند…هر خسی کسی و هر خسیسی رییسی، هر آزادی بی زادی و هر رادی مردودی و هر دستاربندی بزرگوار دانشمندی …کذب و تزویر را وعظ و تذکیر دانند.»[۲]
بسیاری از جنبشهای اجتماعی در ایرانِ پس از اسلام تبلورِ تلاشهای ایرانیان برای بازگرداندنِ استقلال سیاسی و بازیابی هویت فرهنگیشان بود. اَشکال نظامی، فرهنگی و سیاسیِ این جنبشها فصل درخشانی از حیات تاریخی ایرانیان بشمار میرود.
اوایل حکومت تیموریان و صفویان هر چند که با خشونتهای خونین همراه بود امّا پس از استقرار آرامش نِسبی، این دو دورۀ مهم شاهد شکوفائی شهرها، رونق تجارت و بازرگانی و پیدایش چند جنبشِ اجتماعی بود که حروفیان و جنبش پسیخانیان (نُقْطَویان) برجستهترین آنها است. شاعران و متفکران این دو جنبش میراث عظیمی از شعر و نثر از خود به یادگار گذاشتهاند که از خلال آنها میتوان به فلسفه و عقاید آنان پی بُرد. وجود این میراث عظیم فرهنگی را میتوان ناشى از خاستگاه و پایگاه شهرىِ حروفیان و پسیخانیان (نُقْطَویان) دانست.
آشنائی نگارنده با جنبش پسیخانیان به یُمن سرگذشت و سرنوشت حسین بن منصور حلّاج بود که طی آن، تأثیرات فلسفۀ انسانخدائی حلّاج در جنبشهای آینده موردتوجه و تحقیق بود.
فلسفۀ پسیخانیان دارای ذخایری از اندیشههای بدیع است، از جمله:

1-اعتقاد به «اصالت انسان» و «انسان خدائی»،
۲- ایران گرائی و نوید حاکمیّت ایرانیّت،
۳- اعتقاد به منسوخ شدن دین اسلام و پایان یافتنِ «دُورِ عرب» و تغییر قبلۀ مسلمانان از مکّه به گیلان، به قول محمود پسیخانی:
رسید نوبت رندان عاقبت «محمود»
گذشت آنکه عَرب طعنه بر عجم میزد.[۳]
۴- اهمیّت دادن به زبان فارسی و ضرورتِ «نوشتن به خطِ عَجَمی»،
۵- نوعی آزادی اجتماعی در اختلاط و آمیختگی زنان با مردان،
۶- پرستش و تقدیس آفتاب.
به خاطر تعقیبها و سرکوبهای مذهبی عصر صفوی بخشی از پسیخانیان به هند گریختند و در شکلگیری جنبش فرهنگی دوران جلالالدین اکبر شاه و جهانگیرشاه گورکانی تأثیرات فراوان داشتند چندانکه میتوان گفت بسیاری از باورهای پسیخانی در این دوران تحقّق عینی و عملی یافت. به روایت دبستان المذاهب: پیروان پسیخانی در «رُبع مسکون متفرّق اند و در جمیع ممالک ایران زمین بسیارند.»[۴]
پسیخانیان با اعتقاد به «اصالت انسان» توصیه میکردند: «اَسْتَعِنْ بِنَفْسِکَ الَّذِی لَا إِلٰه إِلَّا هُوَ» (= از خویشتن یاری جوی! زیرا که غیر از تو، نیرو و خدائی نیست).[۵]برخی پژوهشگران با تفسیر «آسمانی» از این نظریۀ اساسی جهان- بینیِ پسیخانیان را به آئین دلخواه شریعتمداران تقلیل دادهاند.از این گذشته، یکی از نظرات اساسی نگارنده مبنی بر نوعی «ماده گرائی» در عقاید پسیخانیان ابتداء باعث حیرت و ناباوری منتقدان شده بود امّا اینک مورد تأئید پژوهشگرانی مانند دکتر عبّاس امانت قرارگرفته است.[۶] این موارد نشان میدهند که بررسی تاریخ اندیشه در ایرانِ پس از اسلام نیازمند روشنبینی بیشتری است.
طرح اولیّۀ کتاب کوچک نگارنده حدود ۵۰ سال پیش (۱۳۵۶) منتشر شد و دارای ضعفها و کمبودهای اساسی بود ولی تکثیر و تعدّدِ چاپهای غیرمجاز آن باعث گردید تا نگارنده از انتشار متن تازۀ کتاب بازبمانَد. بخشی از این «متن تازه» در رِسالۀ نگارنده در دانشگاه سوربُن پاریس منتشر شده و بخشی دیگر در کتاب عمادالدین نسیمی؛ شاعر حروفی انتشاریافته است. اینک که به قول صائب تبریزی: «مویِ سپید آینۀ صبحِ رفتن است» امیدوارم که فرصتی برای نشر متنِ کامل کتاب باشد.
این مختصر را با یاد و نام استاد دکتر صادق کیا به پایان میبرم که حدود ۸۵ سالِ پیش پیشگام پژوهش در بارۀ جنبش پسیخانیان بوده است.[۷]
ali@mirfetros.com
[1] – در بارۀ انقلاب اسلامی نگاه کنید به مجموعه مقالات نگارنده در لینک زیر:
https://mirfetros.com/fa/?p=25463
[2] – تاریخ جهانگشا، ج ۱، صص ۳-۴. برای گزارشی از این حملات ویرانگر نگاه کنید به ملاحظاتی در تاریخ ایران، علی میرفطروس، چاپ چهارم، نشر فرهنگ، کانادا،٢٠٠١ / ۱۳۹۹، صص ۱۱-۵۶
https://mirfetros.com/fa/?p=216
[3] – دبستان المذاهب، کیخسرو اسفندیار آذر کیوان، ج ۱، به اهتمام رحیم رضازادۀ ملک، کتابخانۀ طهوری، تهران، ۱۳۶۲، ص ۲۷۶
[۴] – دبستان المذاهب، ص ۲۷۶
[۵] – دبستان المذاهب، ص ۲۷۴
[۶] – نگاه کنید به:
Abbas Amanat:”The Nuqtawî movement of Mahmûd Pisîkhânî and his Persian cycle of mystical-materialism”,in: Mediaeval Isma`ili History and Thought, Cambridge University Press, 1996, PP. 287-288
برای موارد دیگر نگاه کنید به:
حروفیّه در تاریخ، یعقوب آژند، تهران، ۱۳۶۹، صص ۵۰، ۵۱، ۶۲، ۷۰، ۱۰۱ و ۱۹؛ دیوان عمادالدین نسیمى (زندگى و اشعار)، یدالله جلالى پندرى، تهران، ۱۳۷۲، ص ۲۰؛ جنبش نُقطویّه، علیرضا ذکاوتی قراگُزلو، تهران، ۱۳۸۳، صص ۴۱، ۶۶ و ۱۰۳؛ جنبشهای اجتماعی در ایران…، رضا رضازادۀ لنگرودی، تهران، ویراست دوم، ۱۳۹۹، ص ۲۳۶
[۷] – پسیخانیان یا نُقطویان، انتشارات ایران کوده، سال ۱۳۲۰