19 C
تهران
سه شنبه, ۱۴. تیر , ۱۴۰۱

صد سال اندیشه‌های ایرانی(۹)

تجزیه هرات-سیاست سنتی در برابر دیپلماسی نوین

در شرایطی‌ که ‌ایران‌ زیر بار فشارهای ‌تجاوزکارانه‌ی ‌روسیه‌، تسلیم ‌قرارداد ترکمنچای‌ می‌گردید، از سوی‌ دیگر نیروهای ‌محلی ‌به‌ تحریک ‌و با همراهی ‌قوای‌نظامی ‌بریتانیا، اقدام‌ به‌ تصرف ‌بخش‌هایی ‌از سرزمین ‌افغانستان‌ـ که‌ قسمتی ‌از خاک‌ ایران‌ به ‌شمار می‌رفت‌ـ کردند؛ عباس‌میرزا به‌ دستور فتحعلی‌شاه ‌لشکری‌ فراهم‌ نموده ‌و برای ‌مقابله‌ با قوای‌ متجاوز عازم‌ آن ‌دیار گردید. او در این‌ مأموریت ‌چشم ‌از جهان‌بست ‌و دیگر سرداران ‌ایرانی ‌نیز نتوانستند این ‌خطه ‌را از دشمن‌ باز پس‌بگیرند و به‌همین ‌خاطر بعد از جنگ‌ها و کشمکش‌های‌ سیاسی ‌و دیپلماتیک‌، هرات‌ از ایران‌ تجزیه‌ و ضمیمه‌ی ‌خاک‌ تحت ‌تصرف‌ انگلیسیان‌ حاضر در هند گردید. در جریان‌ انفصال‌ هرات ‌از ایران‌، روابط‌ چندجانبه‌ی ‌دیپلماتیک‌ جهانی‌ در ایران ‌استحکام ‌یافت ‌و از طرفی‌ مردان‌ صاحب‌نامی ‌چون ‌قائم‌مقام‌فراهانی‌ به ‌فراست ‌از دگرگونی ‌شرایط‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌ دنیا آگاه ‌شدند. «از آن‌ تاریخ‌ به ‌بعد تا ۱۸۵۷ یعنی‌ تا امضای‌ معاهده‌ پاریس‌ زمام‌داران ‌دولت‌ ایران ‌بر سر مسئله ‌هرات ‌و افغانستان‌ که ‌از طرف‌ دولت‌روسیه ‌پشتیبانی‌ می‌شد با سیاست‌ دولت‌ انگلستان ‌مشغول‌ مبارزه ‌بودند و به ‌این‌ ترتیب‌ سلاطین ‌سلسله ‌قاجار و زمام‌داران ‌ایران ‌چه ‌در جنگ ‌بر علیه ‌روسها و چه‌ در حین ‌مبارزه ‌با انگلستان ‌بر سر مسئله ‌هرات‌ بلا اراده ‌و مانند مهره‌ای‌ در دست‌ سیاستمداران‌ دو دولت ‌نیرومند روس‌ و انگلیس‌ هدف‌ و مسیر خود را تغییر می‌داد.» (تاریخ ‌سیاسی‌ و دیپلوماسی‌ ایران‌، ج‌، ص‌)
سالها بعد برای‌ حل ‌اختلاف‌ فی‌مابین‌ ایران ‌و انگلیس‌ـ خصوصاً در مساله‌ی‌ هرات‌ـ که‌ با ماجرای‌ پناهنده‌شدن‌ میرزا هاشم‌خان ‌به ‌سفارت‌انگلیس‌ و انتشار اخباری ‌در رابطه‌ با روابط‌ نامشروع‌ زن ‌او ـ که ‌از درباریان ‌بود ـ با کاردار و وزیر مختار انگلیس‌، بهانه‌ لازم ‌را برای ‌پیش‌دستی‌ انگلیس‌ در قطع ‌روابط ‌خود با ایران ‌فراهم‌ ساخته ‌بود، فرخ ‌خان‌امین‌الدوله‌ (امین ‌الملک‌ قبلی‌) غفاری‌ـ متولد ۱۲۳۰ق‌/۱۸۱۴م ‌فوت ‌ق‌/۱۸۷۱م‌ـ با دستور ناصرالدین‌شاه ‌به ‌عنوان ‌سفیر کبیر ایران ‌در ۴۲ سالگی‌ از طریق‌ عثمانی‌ راهی‌ پاریس ‌شد تا در ضمن ‌مأموریت‌ خود، مساله‌ی‌ هرات ‌را نیز فیصله ‌دهد؛ امین‌الدوله ‌در ۱۷ صفر ۱۲۷۲ق‌/۱۸۵۶م ‌وارد اسلامبول ‌شد. همراهان‌ امین‌الدوله ‌در این ‌مأموریت ‌عبارت ‌بودند از: حسین‌ بن‌سرابی‌ـ منشی‌ سفارت‌ـ، حاجی‌ میرزا زمان‌خان ‌ـ با سمت‌ مستشاری‌ـ، میرزا ملکم ‌خان‌ ناظم‌الدوله‌ـ با سمت‌ مستشاری‌ـ، نریمان ‌خان‌ـ نایب ‌اول ‌هیئت‌ـ، میرزا رضا غفاری‌ـ سمت‌ مترجمی‌ اول‌ـ، میرزا علینقی‌ (حکیم ‌الممالک ‌بعدی‌)، ـ منشی‌ مخصوص‌ـ، مسیو نیکولا ـ به‌ عنوان ‌مهماندار ـ، مسیو فوکتی‌ـ پزشک‌ امین‌الدوله‌ـ؛ او پس‌ از دیدار با وزیر مختار انگلستان‌، شرایط ‌صلح‌ را در شش‌ ماده ‌از او دریافت‌ کرد.
در میان‌ خواسته‌های ‌وزیر مختار، مسائلی ‌چون‌: مراجعت‌ قشون‌ ایران ‌از هرات ‌و پرداخت‌ غرامت‌ به ‌اهل ‌هرات‌ـ انعقاد عهدنامه‌ی‌ تجارتی ‌میان‌ ایران ‌و انگلیس ‌برای ‌آزادی ‌عمل ‌قنسولهای ‌انگلیسی ‌در ایران ‌و عزل ‌صدراعظم‌ از صدارت ‌بود که ‌بالتبع ‌امین‌الدوله ‌نمی‌توانست‌ بدون ‌دریافت‌ نظر تهران‌، با آنها موافقت‌ نماید. او بعد از ارسال ‌شرایط ‌صلح ‌وزیر مختار، به‌ دستور تهران ‌راهی‌ فرانسه ‌شد تا در آنجا بعد از گفتگو با مقامات ‌فرانسوی‌ و در خواست‌ میانجیگری ‌از آنها در مساله‌ی ‌صلح ‌هرات‌، مأموریت ‌خود را خاتمه ‌دهد.
گفتگوهای ‌اولیه ‌که ‌در مراحل ‌بعدی ‌سفر فرخ‌خان‌ امین‌الدوله ‌به ‌پاریس‌، به ‌صورت ‌معاهده‌ی ‌صلح ‌میان‌ دولتهای ‌ایران ‌و انگلیس‌ در آمد، در استانبول ‌به ‌صورت‌ نامه‌نگاری‌ میان ‌امین‌الدوله ‌و سفیر انگلیس‌ در آن ‌شهر ـ لرد استراتفورد رادکلیف‌ـ انجام ‌گرفت‌؛ سفیر انگلیس‌ چون ‌از طرف ‌دولت‌ خود اجازه‌ی ‌مذاکرات ‌رسمی ‌و حضوری ‌را نداشت‌، با جوابهایی ‌که ‌به ‌نامه‌های‌ امین ‌الدوله ‌می‌داد، به‌ توضیح ‌مسائل‌ اختلافی ‌ما بین ‌ایران ‌و انگلیس‌ می‌پردازد.
امین ‌الدوله ‌پس‌ از ورود به ‌استانبول‌ در نامه‌ای ‌ابتدا به ‌اختیارنامه ‌خود راجع ‌به ‌مذاکرات ‌صلح ‌و حل‌مساله‌ی ‌هرات ‌اشاره‌ می‌کند: آن‌ جناب‌مراتب ‌اختیارات ‌دوستدار را به ‌موجب‌ نوشته ‌خواسته‌ بودید. اینک‌ زحمت‌افزا می‌گردد که‌ من‌ از جانب‌ دولت ‌ایران ‌اختیار تمام ‌دارم ‌که‌ در باب ‌برودت ‌فیمابین ‌دولتین ‌ایران ‌و انگلیس‌ با آن ‌جناب‌ گفتگو نمایم‌. با کمال ‌شوق ‌حاضر هستم ‌که ‌به ‌جهت ‌حفظ‌ و بقای‌ دوستی ‌دولتین‌، هر قراری‌ که ‌شایسته‌ حالت ‌طرفین ‌باشد به‌ استصواب ‌آن‌ جناب‌ به ‌امضاء برسانم‌.
رادکلیف‌: به‌ جناب ‌جلالتمآب ‌ایلچی ‌کبیر که ‌نوشته‌ ایشان ‌به ‌هیچوجه‌ شامل ‌آنچه‌ ایشان ‌و جناب ‌شارژدافر قرار داده‌ و فی‌ الحقیقه ‌وعده‌ کرده‌اند، نیست‌. من ‌اعلان ‌نامه‌ نوشته ‌و ممهور و ممضی ‌به ‌امضای‌ خود او خواسته‌ام‌، بر مضمون ‌اینکه‌ دستورالعمل ‌از دولت ‌ایران ‌دارد که ‌صعوبات ‌واقعه ‌فیما بین ‌دولتین ‌انگلیس ‌و ایران ‌را تسویه‌ و اصلاح‌ بدارد و به‌ دولت ‌انگلیس‌ بلادرنگ ‌کمال‌ ترضیه‌ را بدهد.
امین‌الدوله‌: از تفصیل‌ پیغامات ‌جناب ‌ایلچی‌ کبیر اطلاع ‌یافتم‌. اولاً آنچه‌ در باب ‌اختیار خودم‌ پریروز نوشته‌ام‌ کافی ‌و به ‌اعتقاد من‌ شامل‌ لازمه‌ اختیار خود می‌دانم‌. ثانیاً هیچ‌ مضایقه ‌ندارم‌ که‌ نوشته‌ علیحده‌ موافق‌ یادداشت ‌شما بنویسم‌.
رادکلیف‌: چون‌در مقابل ‌سؤال ‌من‌که‌ در باب‌ صاحب ‌اختیار بودن‌ ایشان‌ کرده ‌بودم‌، جواب ‌ایشان ‌برسد، من ‌حاضر هستم‌ که ‌از ایشان ‌قبول‌ بکنم‌، به‌ موجب ‌نوشته ‌هر اظهاری‌ که ‌بخواهد کند در خصوص ‌ترضیه‌ دولت‌ انگلیس‌، پس ‌از وصول ‌آن ‌اظهار، من‌ رد نخواهم‌ کرد.
امین‌الدوله‌: از بدو ورود به ‌استانبول‌، به ‌واسطه‌های‌ متعدده ‌مأموریت‌ و شوق‌ شخص ‌خودم ‌از برای‌ اصلاح ‌این ‌کار و حفظ‌ دوام‌ دوستی‌ دولت ‌انگلیس‌ برای‌ دولت ‌ایران‌، به‌ جناب‌ایشان‌ اظهار داشته‌ام‌.
رادکلیف‌: ملاقات ‌جناب ‌ایشان‌ هیچ‌ حسنی ‌نخواهد داشت‌، مادامی‌ که‌ ایشان ‌اصرار دارند که ‌حرف ‌خود را اینقدر مبهم ‌بگویند… آیا حاضر هستید که‌ دولت‌ خود را رسماً متعهد سازید که ‌بلادرنگ‌ عساکر ایران ‌را از هرات ‌پس‌ بخواهند؟ همچنین‌ از خاک‌ هرات‌ بدهند تلافی ‌نقدی ‌به‌ جهت ‌آن‌ خسارتی ‌که ‌عساکر ایران‌ در آن‌ ملک ‌وارد آورده‌اند؟
امین‌الدوله‌: مقصود دوستدار این ‌است ‌که ‌به ‌خواست‌ خدا در باب‌رفع ‌برودت ‌فیما بین ‌دولتین‌ هر قراری‌که ‌با آن‌ جناب‌ بگذارم‌، مصون ‌از تغییر و تبدیل ‌بوده ‌باشد. به ‌این‌ ملاحظه ‌لازم‌ دانستم‌ از آن‌ جناب‌ استفسار نمایم‌ که‌ آیا اولیای ‌دولت‌ انگلیس ‌تکالیف ‌خود را به ‌اولیای ‌دولت‌ علیه‌ ایران‌ نموده‌ جواب ‌از اولیای‌ دولت‌ایران‌ خواسته‌اند یا نه‌؟
رادکلیف‌: من ‌اعلام‌ می‌کنم ‌که ‌هیچ ‌سؤال‌ یا اظهاری‌که ‌مقتضی‌ جواب‌ باشد، به ‌استحضار من ‌از جانب‌ دولت‌ انگلیس ‌به‌ دولت ‌ایران ‌اظهار نشده‌، مگر کاغذی ‌از لرد کلارندون‌ـ وزیر امور خارجه ‌انگلستان‌ـ به ‌صدر اعظم‌ـ میرزا آقا خان‌نوری‌ـ که ‌جواب ‌آن ‌رجوع‌ شده ‌بود به ‌اختیار و دستورالعمل ‌که ‌موافق‌ نوشته ‌به‌ جناب ‌امین‌الملک‌ داده‌ شده ‌است‌.
امین‌الدوله‌: اینک‌ به‌طور صریح‌ اعلام‌ می‌کنم‌ که ‌حاضر هستم‌ در باب ‌تخلیه ‌هرات ‌به‌ آن‌ جناب ‌اطمینان‌ کامل ‌بدهم ‌و در این‌ خصوص ‌با آن‌ جناب‌ چنان ‌قراری‌ بگذارم‌ که ‌هم‌ متضمن ‌به‌ رضایت‌ دولت‌ انگلیس‌ و هم‌ موجب ‌بقای ‌امنیت‌ سر حدات ‌ایران‌ شود و در تلافی‌ خسارت ‌اهل ‌هرات‌ چون ‌این ‌مساله‌ تا به‌ حال ‌به‌ هیچوجه‌ به‌ میان ‌نیامده‌ و دولت‌ ایران‌ هرگز گمان ‌نمی‌کرد دولت انگلیس ‌اظهار چنین ‌تکلیف‌ نماید، لهذا من ‌در این‌ باب‌ دستورالعملی‌ ندارم‌.
امین‌الدوله ‌بعد از چند مکاتبه‌ با تهران‌، موفق‌ می‌شود که‌ موافقت‌ آقا خان‌نوری ‌را در قبول‌ تخلیه‌ هرات‌ و تأمین ‌خسارت‌ وارده ‌به ‌نیروهای ‌انگلیسی‌ و اهالی‌ هرات‌، به‌ دست ‌آورد و به ‌این‌ ترتیب‌ بهانه‌ی‌ عدم‌ گفتگو را از طرف‌ مقابل‌خود ـ ایلچی ‌انگلیس‌ـ می‌گیرد.
او در آخرین‌ نامه‌ی‌ خود به ‌رادکلیف‌، با تأکید بر موارد فوق‌ می‌نویسد: «… ولی ‌رسماً به ‌آن‌جناب ‌اظهار می‌دارم‌ که ‌اگر اولیای ‌دولت ‌انگلیس‌ تعهدات‌ مرا کافی‌ ندانند و اقدام‌ به ‌کاری‌ بکنند که ‌منافی‌ عهدنامه ‌دوستی ‌فیمابین‌ب اشد، یا خللی‌ به ‌سر حدات ‌ایران‌ برساند، آن ‌وقت ‌جمیع ‌تعهدات ‌و گذشتهائی‌ که ‌در باب‌ هرات‌ و سایر مواد نموده‌ام‌، باطل‌ و کان‌لم‌یکن‌ خواهد بود…» (مخزن ‌الوقایع‌، ج‌، ص‌) بالاخره ‌امین‌الدوله‌ بعد از ناکامی‌ در مذاکرات ‌استانبول‌، در ۲۴ ربیع ‌الثانی ‌قمری‌ با کسب ‌اجازه ‌از تهران‌، راهی ‌پاریس‌ می‌شود تا با وساطت‌ امپراتور فرانسه ‌به ‌صلحی ‌میان ‌ایران ‌و انگلیس‌ دست‌ یابد.
مذاکرات‌ صلح ‌ایران‌ و انگلیس‌ در پاریس‌ با حضور نمایندگانی ‌از دولت‌ فرانسه ‌در مدت‌ چندین‌ ماه‌ جریان‌ داشت‌ و سرانجام ‌در ۱۴ فوریه‌ وزیر مختار فرانسه‌ ضمن‌ نامه‌ای ‌به ‌وزیر مختار خود در تهران‌ـ کنت‌ دوگوبینو ـ اطلاع‌ داد که‌ مذاکرات ‌به‌ طرف ‌صلح‌ و انعقاد قرارداد مصالحه ‌پیش‌ می‌رود. در تاریخ‌ رجب‌ق‌/۴ مارس ‌م‌ پیمان‌ صلح ‌در پاریس ‌به ‌امضای ‌امین‌الدوله ‌و لرد کولی ‌از طرفین‌ رسید.
لسان ‌الملک‌ سپهر راجع ‌به ‌این‌ قرارداد می‌نویسد: «چون ‌این ‌عهدنامه‌ تا خاتمه‌ پرداخته‌ شد و هر دو تن‌ سفیر کبیر ایران‌ و انگلیس‌ خط‌و خاتم‌ بزدند، امین‌الملک‌ نریمان‌ خان ‌نایب‌ اول‌ سفارت ‌را حاضر ساخته‌، عهدنامه ‌بدو سپرد و او را روانه‌ دارالملک ‌ایران ‌داشت‌.»(ناسخ ‌التواریخ‌، ج‌، ص‌)
به ‌این‌ ترتیب‌ اختلافات‌ چندین‌ ساله‌ی ‌ایران ‌با انگلیس‌ در مناطق ‌شمال ‌شرقی ‌با از دست‌ رفتن‌ منطقه‌ی‌ حساس‌ هرات ‌و تجزیه‌ی‌ افغانستان‌ـ که‌ مرحله ‌به ‌مرحله ‌از سوی‌ عمال ‌انگلستان ‌به ‌پیش‌ برده‌ شده ‌بود ـ با انعقاد قرارداد صلح ‌در پاریس ‌به ‌فرجام‌ خود رسید.
با انعقاد قرارداد صلح‌ در پاریس ‌و تجزیه‌ی ‌هرات ‌از ایران‌:

۱) دولت ‌انگلستان ‌از در دوستی‌ با ایران‌ درآمد.
۲) با تحمیل ‌امتیازات ‌تجاری ‌و سیاسی‌ به‌ ناصرالدین‌شاه‌، امور تجاری ‌ایران ‌را به‌ طرف‌ وابستگی‌ به‌ کشورهای‌ بیگانه‌ کشاند.
۳) وزیر مختار انگلیس‌ـ ماری‌ـ که‌ به ‌قهر از ایران‌ خارج‌شده‌ بود، پیروزمندانه‌ بازگشت‌.
۴) صدر اعظم‌ ایران‌ـ میرزا آقاخان‌نوری‌ـ رسماً از انگلیس‌ عذرخواهی‌ کرد و سپس ‌از سمت‌ خود معزول‌ شد.
۵) در این ‌راستا نخستین ‌حرکت‌های‌ مردمی‌ در مقابله ‌با واگذاری‌ امتیازات ‌تجاری ‌به ‌بیگانگان‌ در جریان‌ جنبش‌ تنباکو شکل‌ گرفت ‌و اولین ‌جوانه‌های ‌ورود مردم ‌به‌ تعیین‌ سرنوشت‌ خویش‌ روئید.

پست‌های مرتبط

بیشترین خوشبختی‌ها برای بیشترین مردم

این سایت برای ارائه بهتر خدمات به کاربران خود ، از کوکی‌ها استفاده می‌کند.
This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish
قبول اطلاعات بیشتر