جنبش چپ جهانی و برخورد گزینشی در مقابل فجایع؛ تحلیلی بر «کنشگری تبعیضآمیز»
۱. بافت تاریخی: سلسلهمراتب بسیج جهانی
چشمانداز کنشگری جهانی در قرن بیست و یکم با سه موج عظیم از بسیج عمومی تعریفشده است. از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون، نزدیک به ۴۸ هزار تجمع مرتبط با جنگ غزه در سراسر جهان ثبتشده است. اگرچه این رقم نشاندهنده سطح بیسابقهای از تعامل است، اما در تاریخ جنبشهای تودهای مدرن، در رتبه سوم قرار میگیرد.
رتبه اول همچنان متعلق به اعتراضات علیه جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ است که رکورد جهانی گینس را برای بزرگترین تجمع ضد جنگ تکروزه در اختیار دارد. در ۱۵ فوریه ۲۰۰۳، یک تلاش هماهنگ در ۶۰۰ شهر باعث شد تا جمعیتی بین ۶ تا ۱۰ میلیون نفر مشارکت کنند. رتبه دوم متعلق به جنبش ضد جنگ ویتنام در دهههای ۶۰ و ۷۰ میلادی است که به دلیل تأثیرات نهادی پایدار و طولانیمدت خود متمایز است.
کمپین فعلی علیه اسرائیل از نظر مقیاس دنبالهرو این پیشینیان است، اما هر سه جنبش در یک ویژگی واحد مشترک هستند: آنها عمدتاً علیه قدرتهای غربی یا کشورهای همسو با غرب جهتگیری شدهاند. این مشاهده، ما را به یک بررسی انتقادی وامیدارد: چرا فجایعی که توسط بازیگران غیرغربی آغازشدهاند -حتی مواردی با آمار تلفات بالاتر یا پاکسازی قومی سیستماتیک- به ندرت باعث بسیج تودهای مشابهی میشوند؟
۲. بحران اوکراین: یک فاجعه انسانی نامرئی
در حالی که درگیری غزه کانون توجه رسانههای جهانی قرار گرفت تهاجم همهجانبه فدراسیون روسیه به اوکراین که در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ آغاز شد، با بسیج بسیار کمتری از سوی «خیابانهای جهانی» و جریانهای سنتی چپ مواجه شده است.
تا اواخر سال ۲۰۲۵، دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد بیش از ۵۳ هزار تلفات غیرنظامی را در اوکراین ثبت کرده است. این رقم شامل حداقل ۱۵ هزار و ۹۵۴ مورد مرگ تائید شده است، هرچند کارشناسان معتقدند رقم واقعی به دلیل عدم دسترسی به گورهای دستهجمعی در مناطق اشغالی مانند ماریوپول، به مراتب بالاتر است. تنها در سال ۲۰۲۵، آمار مرگومیر غیرنظامیان ناشی از حملات روسیه در ده ماه اول سال نسبت به دورههای قبل چهار برابر شده است.
فراتر از تلفات جانی، این بحران انسانی با جنایات جنگی سیستماتیک مشخص میشود:
- کارزار «اخراج اجباری»: گزارشهای سازمان ملل در دسامبر ۲۰۲۵ خواستار بازگرداندن حدود ۲۰ هزار کودک تأییدشده اوکراینی شدند که به اجبار به روسیه منتقلشدهاند. مقامات اوکراینی حدس میزنند رقم واقعی ممکن است از ۱۰۰ هزار نفر فراتر رود.
- تروریسم زیرساختی: تا اواخر سال ۲۰۲۵، روسیه نزدیک به ۹۰ درصد از تولید برق حرارتی اوکراین را نابود کرده و از «زمستان» به عنوان سلاحی برای راندن ۳/۷ میلیون نفر به آوارگی داخلی استفاده کرده است.
- سوءاستفادههای سیستماتیک: مستندات سازمان ملل شکنجه گسترده اسرای جنگی و هزاران مورد خشونت جنسی را که به عنوان ابزاری برای اشغالگری استفادهشده، تائید کرده است.
با وجود این فجایع مستند، واکنش چپ جهانی پراکنده بوده است. در حالی که برخی احزاب اروپایی «تجاوز امپریالیستی» را محکوم کردند، برخی دیگر -مانند حزب کمونیست پرتغال و بخشهایی از چپ یونان- از محکوم کردن روسیه خودداری کرده و در عوض درگیری را به عنوان محصول جانبی گسترش ناتو قاببندی کردند.
۳. ائتلاف «سرخ–سبز» و نقطه کور سینکیانگ
ائتلاف «سرخ-سبز» (اتحادی بین گروههای چپ سکولار و سازمانهای اسلامی) محرک اصلی بسیج طرفداران فلسطین در غرب است. با این حال، این اتحاد در مواجهه با سرکوب مسلمانان اویغور توسط چین به طرز آشکاری از هم میپاشد.
تفاوت در میزان بسیج علیه چین در مقایسه با اسرائیل در سه عامل متمایز ریشه دارد:
۱. روایت ژئوپلیتیک: اعتراضات علیه اسرائیل به راحتی به عنوان «ضد استعمار» قاببندی میشوند؛ روایتی که عمیقاً در ایدئولوژی چپ ریشه دارد. در مقابل، چین توسط «چپهای سختگیر» (که اغلب تانکی نامیده میشوند) به عنوان وزنه تعادلی ضروری در برابر هژمونی آمریکا دیده میشود. سرکوب در سینکیانگ اغلب توسط این گروهها به عنوان «اطلاعات نادرست غربی» رد میشود.
۲. منافع دولتی و بودجه: بسیاری از کشورهای مسلمان (مصر، پاکستان، عربستان سعودی) به تجارت و سرمایهگذاری زیرساختی چین وابستهاند. برخلاف حمایت صریح از غزه، این دولتها اغلب سکوت کرده یا حتی در مجامع بینالمللی از سیاستهای «ضد تروریسم» پکن دفاع میکنند.
۳. دسترسی به شواهد تصویری: در حالی که تصاویر واقعی از غزه شبکههای اجتماعی را اشباع کرده است، سینکیانگ تحت خاموشی مطلق اطلاعاتی قرار دارد. بدون «تجسم» درد از طریق رسانههای وایرال، کنشگران برای ایجاد شتاب عاطفی مشابه با دشواری روبرو هستند.
۴. درگیری یمن: موردی از ضدامپریالیسم گزینشی
کمپین تحت رهبری عربستان سعودی در یمن (۲۰۱۵-۲۰۲۵) نمونه دیگری از کنشگری گزینشی ارائه میدهد. در حالی که بحران انسانی در یمن همچنان یکی از شدیدترین بحرانهای جهان است -با ۱۹/۵ میلیون نفر نیازمند کمک تا سال ۲۰۲۵- اعتراضات در غرب تنها زمانی به وضعیت جنبش تودهای رسید که تمرکز بر همدستی غرب (بهویژه فروش تسلیحات آمریکا و انگلیس به ریاض) معطوف شد.
در جهان اسلام، جنگ یمن به جای اینکه نیروی متحد کننده باشد، به عنوان یک عامل کشمکش عمل کرد. جناحهای طرفدار عربستان، این کارزار را دفاعی ضروری در برابر توسعهطلبی ایران میدیدند، در حالی که جناحهای ضد عربستان از منظر فرقهای به آن مینگریستند. این تقسیمبندی درونی مانع از شکلگیری شخصیت «جهانی» (مانند اعتراضات فلسطین) شد، زیرا در این مورد، «سرکوبگر» یک قدرت بزرگ مسلمان دیگر بود.
۵. استثنای داعش: جنگ، نه اعتراض
واکنش جهانی به دولت اسلامی (داعش) در سوریه و عراق نشان میدهد که محکومیت جهانی ممکن است، اما به شکلی متفاوت تجلی مییابد. از آنجا که داعش یک بازیگر غیردولتی بود که صراحتاً هنجارهای بینالمللی را رد میکرد، جهان در خیابانها «اعتراض» نکرد؛ بلکه یک ائتلاف نظامی ۸۸ کشوری تشکیل داد.
«خیابانهای مسلمان» با وحشت عمیقی واکنش نشان دادند، اما شیوه اصلی مخالفت، اقدام نظامی و طرد مذهبی بود نه نافرمانی مدنی. هزاران عالم دینی با صدور نامههای فنی مبتنی بر شریعت، ادعاهای داعش را از بین بردند، در حالی که رسانههای عربی از طنز برای تمسخر نفاق این گروه استفاده کردند. این نشان میدهد که وقتی متجاوز را نتوان در روایت «امپریالیسم غربی» گنجاند، مکانیسمهای اعتراض به سمت پاسخهای امنیتی دولتمحور تغییر میکند.
۶. نتیجهگیری: بحران اعتبار
دادهها و رویدادهای دهه گذشته فاش میکنند که چپ جهانی و متحدانش، قربانیان خود را با دقت ژئوپلیتیک انتخاب میکنند. وقتی یک متجاوز با منافع غرب همسو باشد، بسیج عظیم، مداوم و از نظر اخلاقی مطلق است؛ اما وقتی یک قدرت غیرغربی مانند روسیه، چین یا یک قدرت منطقهای مسلمان مرتکب جنایت میشود، جنبش اغلب به سکوت، توجیه یا انکار آشکار فرو میرود.
با حفظ این استاندارد دوگانه، این جنبشها خطر از دست دادن اعتبار خود را به عنوان مدافعان واقعی حقوق بشر به جان میخرند. برای اینکه یک جنبش اعتراضی دارای اقتدار اخلاقی واقعی باشد، باید بر اساس رنج «قربانی» با تجاوز مخالفت کند، نه بر اساس هویت ژئوپلیتیک «متجاوز». تا زمانی که «ضد غربی بودن» به عنوان چشمبندی برای نادیده گرفتن جنایات جهانی عمل کند، رویای برده برای تسلط از طریق تسلیم، به عنوان یک واقعیت تلخ در دنیای کنشگری مدرن باقی خواهد ماند.
عرفان نوربخش
برگرفته از کیهان لندن
References
- ACLED (2025). Global Conflict Tracker: Assessing the Scale of the Gaza War Protests.
- Al Jazeera (2025). Two Years of the Gaza War: Human Toll and Infrastructure Damage.
- OHCHR (2025). Treatment of Civilians Deprived of Liberty in the Context of the Armed Attack by the Russian Federation against Ukraine.
- UN News (2025). General Assembly Resolution 12738: Demanding the Return of Ukrainian Children.
- UNHCR (2025). Yemen Humanitarian Crisis Analysis: 19.5 Million in Need.
- Wikipedia (2025). Gaza War Protests: A Comparative Statistical Analysis.
- ZMINA (2025). UN Report: Civilian Fatalities in Ukraine Increase Fourfold in 2025.
