39.9 C
تهران
چهارشنبه, ۸. تیر , ۱۴۰۱

صد سال اندیشه‌های ایرانی(۱۱)

کنشگران مدرن در سیاست ایران- میرزا تقی خان امیرکبیر

از افرادی و شخصیت‌هایی که در پیشبرد ایده‌های اصلاح‌طلبانه در تاریخ ایران اهمیت دارند، می‌توان به میرزا تقی خان امیرکبیر اشاره کرد؛ میرزا تقی‌خان امیر کبیر ـ متولد ۱۲۲۲ق‌/۱۸۰۷م‌فوت /۱۸۵۱م‌ـ یکی‌ دیگر از صدراعظم‌های‌ دوره‌ی ‌قاجاریه‌ بود که ‌توانست ‌با درایت‌ و کوشش‌ خود از نازل‌ترین‌ مراحل‌ سیاسی ‌به ‌بالاترین‌ مقام‌ کشوری‌ و لشکری‌ برسد. در واقع‌ «اهمیت‌ مقام‌ تاریخی‌امیر به ‌سه‌ چیز است‌: نوآوری‌در راه‌ نشر فرهنگ‌ و دانش ‌و صنعت‌ جدید؛ پاسداری ‌هویت‌ملی‌ و استقلال‌ سیاسی ‌ایران‌ در مقابله‌ با تعرض‌ غربی‌؛ اصلاحات‌سیاسی‌ مملکتی‌ و مبارزه‌ با فساد اخلاق‌ مدنی‌… پایه‌ شخصیت‌ میرزا تقی‌خان‌ پیش ‌از آغاز خدمت‌ دیوانی ‌ریخته ‌شده‌ـ و پا به ‌پای ‌خدمات‌دولتی‌ و مأموریت‌های ‌سیاسی‌ او تکامل ‌یافت‌.» او در اولین‌ مأموریت‌ دیپلماتیک‌ خود در سن‌ ۳۳ سالگی‌ـ ۱۲۵۹ق‌/۱۸۴۰م‌ـ با فرمان ‌رسمی‌ محمد شاه‌قاجار در کنفرانس ‌ارزنه‌الروم‌ حاضر بود و تجربیاتی‌ از شرایط‌ سیاست‌ جهانی‌ به‌ دست‌آورد.
امیر کبیر بعد از انجام‌ موفقیت‌آمیز مأموریت‌ خود در ارزنه‌الروم ‌به ‌ایران ‌بازگشت‌ و بعد از استقرار در تبریز، با مرگ‌محمد شاه‌، به‌ همراه‌ ولیعهد ـ ناصرالدین‌شاه‌ بعدی‌ـ به ‌تهران‌ آمده ‌و به‌ سمت‌ صدارت‌عظمی‌ رسید.
ورود امیرکبیر به ‌خدمات‌دیوانی‌، درس‌ سیاست‌ را برایش ‌به ‌بوته‌ی ‌آزمون ‌و خطا گذاشت ‌و او را با ایده‌های‌ اصلاح‌طلبانه‌ی‌ عباس‌میرزا و قائم‌مقام‌ از نزدیک‌ آشنا ساخت‌؛ از طرفی ‌اعزام‌ به‌ عثمانی‌، اقدامات ‌اصلاحی‌ منورالفکران‌ و مردان‌ سیاسی ‌آن‌ کشور را نیز به ‌تجربه‌های‌ امیرکبیر افزود و وی‌ با اطمینان‌ خاطر و ذهنیت‌ تمام‌ به‌ سوی ‌انجام ‌اصلاحات‌سیاسی‌ـ اجتماعی‌ در ایران‌ و علاج‌ عقب‌ماندگی ‌کشور میل‌ نمود.
تربیت ‌در ولیعهدنشین‌ تبریز و آگاهی‌ از وضع ‌نابهنجار جامعه‌، امیرکبیر را به‌ هشیاری ‌لازم ‌برای‌ انجام ‌اصلاحات ‌و لزوم‌ تحول ‌و ترقی‌ اجتماعی ‌رساند؛ آدمیت‌ در اشاره ‌به‌ این ‌شرایط ‌می‌نویسد: «امیرکبیر از نظر رابطه‌اش ‌با اجتماع‌ نماینده‌ روح ‌زمان ‌بود و روح ‌تاریخ‌ زمان‌ را بیداری‌ مشرق‌ در برخورد استیلای‌ مدنیت ‌مغرب‌ می‌ساخت ‌و آن‌ تمدنی ‌بود عالمگیر که ‌روز به ‌روز نیروی‌ تحرکش‌ می‌افزود و تعادل ‌نسبی ‌شرق‌ و غرب‌ را در قرون‌ دوازدهم‌ هجری ‌(هجدهم‌میلادی‌) در هم‌ فرو ریخته‌ بود… عقب ‌ماندگی ‌ایران‌ علل ‌مشخصی‌ داشت‌: تغییر راه‌ تجارت ‌اروپا و آسیا، هرج ‌و مرج ‌سیاسی‌، جنگ‌های‌ داخلی ‌و خونریزی‌های‌ بی‌ حد و حساب ‌و بیدادگری‌های ‌حکومت‌ـهر کدام‌ در آن‌ سهم‌ دارد. خاصه‌ استقرار ترکان‌ در شبه‌جزیره ‌آسیای‌ صغیر، عامل‌ بسیار مهمی‌ بود که ‌چون‌ دیوار چین ‌بین ‌ایران‌ و دنیای‌غرب‌ که ‌بساط‌ دانش ‌و حکمت‌ و فن ‌جدید در آنجا گسترده‌ بودـ حائل‌ گشت‌. در واقع ‌مجرای‌ تنفس‌ ایران‌ را بست‌ و میان ‌ما و جهان‌عالم ‌و هنر نو عایق ‌شد.»
ترکان‌عثمانی‌ که‌ در رویای ‌استقرار خلافت‌دینی‌ به‌ جنگ‌ در خاک‌ کشورهای ‌اروپایی‌ مبادرت‌ ورزیده‌ بودند، با شکست‌های ‌پی ‌در پی ‌به‌ طرف‌ حذف ‌از نظام‌ بین‌المللی‌ رانده‌ شدند و به ‌این‌ ترتیب‌ خط‌ حائل‌ ایران ‌و غرب ‌نیز از میان‌ برداشته‌ شد. ایران ‌نیز مزه‌ی ‌تلخ‌ شکست ‌از روسیه‌ را از یاد نبرده‌ بود و این ‌هر دو شکست ‌از غرب‌ مدرن‌ و پیشرفته‌، اذهان‌ نخبگان‌ و مردان ‌سیاسی‌ را به‌ خود مشغول ‌نموده ‌بود.
در فاصله ‌زمانی‌ جنگ‌های ‌ایران ‌و روس ‌و صدارت ‌امیرکبیر، عده‌ای‌ از ایرانیان‌ برای ‌آموزش ‌عازم ‌فرنگ ‌شدند؛ اولین ‌روزنامه‌های‌ فارسی ‌در داخل‌ کشور منتشر شدند؛ ایده‌های‌ مدرنیته‌ در زمینه‌های‌ سیاسی‌ـ اجتماعی‌ به‌ درون‌ ایران ‌رسوخ‌ کردند و میان ‌برخی‌ از نخبگان ‌مساله‌ی‌ نوسازی‌ ساختارهای ‌سیاسی ‌و اقتصادی‌ و نوگرایی ‌در مسایل‌ فرهنگی ‌و فکری‌ مطرح‌ شد؛ حرکت‌های‌ ترجمه ‌از آثار و کتاب‌های ‌غربی ‌در سبک‌ها و ادبیات‌ جدید شروع‌ شد؛ حقوق‌انسانی‌ در میان ‌رعیت ‌مورد توجه ‌قرار گرفت‌ و نخستین ‌تکانه‌های ‌اجتماعی‌ و اعتراضی‌ در بین ‌توده‌ها شکل‌ گرفت‌. امیرکبیر با تکیه ‌بر این ‌زمینه‌ها، به ‌تفاوت‌ عقب‌ماندگی‌ایران‌ و پیشرفتگی‌ ممالک‌غربی ‌آگاه ‌شد و بر انجام‌ اصلاحات ‌ساختاری‌ در کشور اهتمام‌ ورزید. فریدون‌ آدمیت‌ در اشاره‌ به‌ دیگر عوامل ‌آگاهی‌ بخش‌ به‌ امیرکبیر در انجام ‌اصلاحات ‌و پرورش‌ ایده‌های ‌جدید بر این‌ باور است‌ که‌ «میرزا تقی‌خان ‌با جریان‌ اصلاح‌طلبانه ‌دیگری ‌که ‌برخورد مستقیم‌ داشت‌، جنبش‌ دوره ‌تنظیمات‌» عثمانی ‌است‌. در سفارت‌ چهار ساله ‌خود به‌ ارزنه‌الروم‌، ناظر تحول‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ کشور همسایه ‌بود. اما تأثیر تنظیمات‌ را در ذهن‌ و اندیشه‌ او نباید گزاف ‌دانست‌ و نه‌ در ارزش ‌ماهیت ‌آن‌ زیاده‌روی‌ کرد. گام‌های‌ نوجویانه‌ای‌ که‌ تحت‌ لوای ‌تنظیمات‌ پیش ‌از سفارت ‌و همزمان‌ سفارت‌ میرزا تقی‌خان‌ و حتی ‌مقارن‌ صدارت‌او در عثمانی‌ برداشته ‌شد، چندان‌ ژرف ‌و گسترده‌ نبود و آنچه ‌امیر در سفر روسیه ‌از دنیای‌ جدید غربی ‌آموخته‌ بود و یا حتی ‌به ‌طور غیر مستقیم‌ درباره ‌آن‌ کسب‌ کرده‌، بسیار با معنی‌تر و ارزنده‌تر از پیشرفت‌هایی‌ بود که ‌تازه ‌در عثمانی‌ در مرحله ‌تکوین‌ بود. البته‌ نهضت ‌تنظیمات ‌در دوره‌ بعد نیرو گرفت ‌و اعتبار یافت‌، اما زمانی‌ بود که ‌امیر روی‌ در خاک ‌کشیده‌، ولی‌ باید دانسته ‌شود که ‌تحول‌عصر تنظیمات ‌از جهت‌ دیگری ‌در خاطر میرزا تقی‌خان ‌اثر بخشید و آن ‌این ‌است ‌که ‌عثمانی‌ به‌ عنوان‌ کشور همسایه‌ مسلمان ‌و رقیب ‌ایران‌، به ‌راه ‌ترقی‌ جدید افتاده‌ بود. این‌ معنی ‌به ‌خودی‌ خود برای‌ ایران ‌آموزنده ‌و عبرت‌گیر بود.»(امیرکبیر و ایران‌،ص‌و ۱۸۲)
باور امیرکبیر به‌ ملیت‌خواهی‌، سیاست‌خارجی‌ او را در مقابل‌ دست‌اندازی ‌انگلیس‌ و روس‌ حمایت‌ می‌کرد؛ در عرصه‌های‌ داخلی‌ سیاست‌ را به‌ زیر تیغ‌ نوسازی ‌و قانون‌مداری‌ کشاند و با ایجاد نخستین‌ نهاد مدرن ‌آموزشی‌، اذهان‌ مردم‌ را به ‌سوی ‌دانش‌های ‌غیر خرافی‌ و علمی ‌کشیده‌ و از اخلاقیات ‌غیرانسانی‌ موروثی ‌نظیر رشوه ‌و دزدی‌ دور ساخت‌: «نقشه‌ اصلاحات‌ داخلی ‌امیر که‌ مواد عمده ‌آن ‌را فهرست‌وار ذکر کردیم‌ـ در عالم‌ خود جامع ‌الاطراف‌ بود؛ در حقیقت‌ با در نظر گرفتن‌ مکان‌ و زمان‌ پایه‌ همه‌ گونه ‌ترقی‌ سیاسی ‌و اجتماعی ‌و صنعتی‌ جدید را ریخت‌. اصلاحات‌ و نوآوری‌های‌ امیر که ‌جهات ‌مختلف ‌داشت‌، طبیعه‌ با سه ‌نیروی ‌مخالف‌ برخورد کرد: عنصر فاسد درباری‌، عنصر سنت‌پرست‌ روحانی‌ و عنصر استعمارگر خارجی‌. این ‌برخورد به‌ صورت ‌تصادم‌ دو قدرت‌ متقابل‌، یعنی‌ نوخواهی ‌و اصلاح‌اجتماعی‌ از یک‌سو و کهنه‌پرستی ‌و سودجویی‌ شخصی ‌از سوی‌دیگر درآمد ـ و در واقع‌ پدیده‌ای ‌طبیعی ‌و پرهیز ناپذیر بود.»
حال ‌که‌ پایه‌های ‌نظم ‌امیر در ایجاد برابری‌، تربیت‌ مردم ‌و فراهم‌ساختن‌ فضای ‌مناسب ‌برای ‌توده‌ی ‌رعیت‌ بود، جنبه‌ی‌ دیگر این ‌نظم‌ ساماندهی ‌به ‌وضعیت‌ اجرایی‌ و سازمان‌های‌ حکومت ‌بود. در مدارهای ‌اصلاحی‌ و مترقیانه‌ی‌ نظم‌ امیرکبیر، به ‌ایجاد ارتش‌ متحدالشکل‌ـ تشکیل‌دیوانخانه ‌و دارالشرع‌ـ ساماندهی‌ به‌ امور حکومتی‌ـ جلوگیری‌ از مستمری‌ها در دربار ـ تأسیس ‌پست ‌جدید ـ ایجاد دارالفنون‌ـ بنیادگذاری ‌کارخانه‌های‌ صنعتی‌ جدید ـ ساخت‌ چندین‌ سد برای ‌توسعه‌ کشاورزی‌ـ پشتیبانی ‌از بازرگانان‌ خارجی‌ و داخلی‌ و مقابله‌ با خرافه‌پرستی‌ و حمایت ‌از حقوق‌ اقلیت‌های‌ دینی ‌می‌رسیم. در زمینه‌ی ‌اصلاح‌ساختار سیاسی‌، امیرکبیر به ‌فکر ایجاد نهادهای‌ مدنی‌ و مراکز قانونی‌ در کشور بود؛ نهادهایی‌ که‌ بسترهای ‌لازم‌ را برای‌ شکل‌گیری‌ نظام ‌دولت ‌مبتنی ‌بر تفکیک‌قوا و فراهم‌ ساختن‌ مشارکت‌عمومی ‌در تعیین‌ سرنوشت‌ خود ایجاد کنند؛ به‌ همین‌ خاطر به ‌گزارش ‌میرزا یعقوب‌خان‌، امیرکبیر در فکر کنسطیطوسیون‌ بود. سویه‌ی‌ دیگر دولت ‌قانون‌مدار و پارلمانی‌، انتشار قدرت‌ میان‌ نهادهای ‌مختلف ‌اجرایی ‌بود و امیر با طرح‌ مشورتخانه ‌در امور حکومتی‌، برای ‌اولین‌ بار در تاریخ‌ ایران‌، به‌ آن ‌ایده‌های‌ مدرن ‌خود نزدیک‌ می‌شد.
امیرکبیر برای‌ این‌ که ‌از آشفتگی‌ مالی‌ کشور خارج‌ شده ‌و نظمی ‌به‌ دخل ‌و خرج‌ دولت ‌و توزیع‌ منصفانه‌ی ‌ثروت‌ در میان‌ رعیت ‌بدهد، نخست‌ «برای‌ تعدیل ‌دخل‌ و خرج‌ کشور هیأتی‌ از مستوفیان ‌را تحت‌ نظر میرزا یوسف‌ مستوفی‌الممالک‌ گماشت ‌که‌ صورت‌ درستی از وضع‌ بودجه‌ مملکت ‌تنظیم نمایند.» سپس‌ «امیر جهت‌ تعدیل‌ بودجه‌ دولت‌، حتی ‌از حقوق‌ شاه‌ کاست‌. در این‌ کار شیوه ‌قائم‌مقام‌ را پیش‌گرفت‌ و مقدار آن‌ را فقط‌ ماهی‌ دو هزار تومان‌ مقرر داشت‌.»
پس‌ از آن ‌که ‌برنامه‌ی‌ مالیه‌ی‌ کشور تهیه شد و از حقوق ‌بی‌رویه‌ی ‌شاه‌ و دیگر درباریان‌ کاسته‌ شد و بر خرج‌ دولتی ‌نظارت ‌اعمال ‌شد، «ماده‌ دوم‌ برنامه‌ تعدیل‌ دخل ‌و خرج‌ کشور، راجع ‌به‌ مستمری‌ و تیول ‌بود. در دفتر مستمری‌های‌ بی‌حساب ‌و تیول ‌و سیور غال‌ تجدید نظرات‌ کلی‌ کرد؛ از مستمری‌ها کاست‌ و در مواردی ‌قطع‌ نمود، تیول ‌را محدود ساخت ‌و یا یکسره ‌ضبط‌ دیوان ‌نمود.»
امیرکبیر که ‌خود در جریان‌ جنگ‌های ‌ایران‌ و روسیه ‌قرار گرفته‌ بود و بی‌نظمی ‌و ساده‌بودن‌ نظامیان ‌ایران‌ را از عوامل ‌اصلی ‌شکست ‌در این‌ جنگ‌ها می‌دانست‌، به ‌اصلاح ‌قشون‌ همت‌ گماشت‌ و نوسازی‌ و تجهیز و تنطیم‌ آن‌ را در اولویت‌ کاری ‌خود قرار داد؛ وی‌ به‌ همین‌ منظور سیستم ‌اجباری ‌سربازگیری‌ را بنیان‌ گذاشت‌؛ «قسمت ‌دیگر نقشه‌ لشکری‌، شامل‌ بنای ‌کارخانه‌های ‌اسلحه ‌سازی‌ بود در تهران‌ و برخی ‌ایالات‌ مانند آذربایجان‌، فارس‌، خراسان ‌و اصفهان‌. نظر امیر این‌ بود که ‌اسلحه‌ و مهمات ‌نظامی‌ مورد نیاز لشکر هر یک ‌از ایالات‌ مهم‌، در همانجا ساخته ‌گردد.»
تا پیش ‌از صدارت ‌امیرکبیر، ایران ‌از نظام‌ قضایی ‌تعریف ‌شده‌ و منظمی‌ بی‌ بهره ‌بود؛ امیر برای‌ ساماندهی ‌به امر قضاوت ‌و رفع‌ کاستی‌های ‌آن برای ‌احقاق‌ حقوق‌ مردم‌، به‌ تعریف ‌حدود جرایم ‌اجتماعی ‌و حقوقی ‌و تفکیک ‌آن‌ها از مسائل‌ شرعی‌ پرداخت ‌و نخستین ‌پایه‌های ‌ایجاد قوانین‌ جزایی‌ و حقوق ‌عرفی‌ را پی‌ریزی‌ کرد: «اصلاحاتی‌ که‌ در نظام‌ دادگستری ‌ایران ‌انجام‌ گرفت‌ در چند جهت‌ بود: اصلاح ‌محضر شرع‌، بنای‌ دیوانخانه‌ عدالت‌، رسیدگی ‌به ‌دادخواهی‌ مردم‌ علیه‌ دولت‌، آیین‌ جدید دادخواهی‌ اقلیت‌ مذهبی‌ و برانداختن‌ رسم‌ شکنجه‌ متهم ‌و مجرم‌.»
اصلاح ‌و بازسازی‌ آیین ‌دادرسی ‌و نظام‌قضایی ‌در واقع‌ ناظر به‌ تفکیک‌قوای‌ مجریه‌ از قضایی‌ نیز بود: «از عمده ‌اصول‌ «نظم‌ میرزا تقی‌خانی‌» این‌ بود که‌ حکومت‌ به‌ عنوان‌ نماینده ‌قدرت‌سیاسی‌، دخل ‌و تصرفی‌ در قضاوت‌ امور حقوقی‌ نکند ـ خواه ‌آن ‌مقام‌قضایی‌، محضر شرع‌ باشد خواه ‌دیوانخانه‌ عرفی‌. امیر توجه‌ داشت ‌که ‌دستگاه‌ قضایی‌ قوام ‌پذیرد.»
امیرکبیر با این‌که ‌به‌ امور اجرایی‌ اشتغال‌ داشت‌، برای‌ عملی‌کردن‌ ایده‌های‌ اصلاح‌طلبانه‌ در زمینه‌های ‌سیاسی‌ـ اجتماعی ‌جدیت‌ می‌نمود، از امور فرهنگی‌ و نوسازی‌فکری ‌نیز غافل ‌نبود و با تأسیس‌ نخستین‌ مدرسه‌ی‌ مدرن‌ توانست‌ خلایی ‌را که‌ بعد از دانشگاه‌ جندی‌شاپور در طی ‌چندین قرن‌ در حیات‌ فرهنگی‌ ایران‌زمین ‌ایجاد شده ‌بود، پر کند؛ امیر به‌ درستی‌ دریافته‌ بود که‌ تحول‌ جامعه‌ و دگرگونی‌ در سیاست‌ منوط ‌به تغییر در ذهنیت‌ و دگردیسی‌ فرهنگی‌ است ‌و این‌ پدیده‌ را خود در مسافرت‌های‌ خارجی ‌تجربه‌ کرده‌ بود.
امیرکبیر در بخشی‌ از اقدامات ‌اصلاح‌فرهنگی‌ خود به‌ ترجمه‌ و نشر کتاب‌های ‌جدید پرداخت ‌تا راه‌ برای ‌تالیفات ‌محققان داخلی ‌و ایجاد ایده‌های ‌تازه‌ در میان ‌تحصیل‌ کردگان ‌ایرانی ‌فراهم‌ شود: «پیش‌ درآمد ترجمه‌ و چاپ‌ کتاب ‌از روزگار عباس‌میرزا و وزارت‌میرزا بزرگ‌ قائم‌مقام‌ است‌. برای ‌آموختن ‌فن‌ چاپ‌ چند صنعتکار به ‌فرهنگستان‌ فرستاد، چند استاد چاپ ‌از آنجا آوردند و چاپخانه‌ حروفی‌ و سنگی ‌در تبریز و تهران ‌برپا گردید. به‌ ترجمه‌ کتاب‌های‌ تاریخی‌ از زبان‌ فرانسوی ‌و انگلیسی‌ علاقه‌ خاصی ‌پیدا شد ـ برخی ‌از آنها بطبع‌ رسید و پاره‌ای‌ مانند «تاریخ‌ تنزل ‌و انحطاط ‌دولت‌ روم‌» نگارش‌«گیبن‌» تاریخ‌نگار نامدار انگلیسی‌ و ترجمه‌ میرزا رضای‌ مهندس‌، تا امروز نشر نیافته ‌است‌. بعضی‌ کتاب‌های‌ فارسی ‌و عربی‌ نیز به ‌چاپ‌ رسید.
در زمان‌ میرزا تقی‌ خان‌ دو عامل‌ تازه ‌به‌ کار ترجمه ‌و نشر کتاب‌ رونق‌ بیشتری ‌داد: دستگاه‌ مترجمان‌ دولتی‌ و تأسیس ‌دارالفنون‌ که ‌به‌ ضرورت‌ معلمان ‌فرنگی‌ به‌ دستیاری ‌مترجمان‌ خود کتاب‌هایی‌ تألیف ‌و ترجمه ‌نمودند و بطبع‌ رساندند.»
در ارگانیسم ‌نوسازی ‌جامعه‌، امور اقتصادی ‌هم ‌به ‌لحاظ‌ ارتباط‌ت نگاتنگ ‌با زندگی‌ مردم ‌و هم‌ به‌ جهت‌ جهانی‌ شدن ‌مبادلات‌ اقتصادی‌ و تجارت‌، از اهمیت ‌برخوردار است‌. امیرکبیر با آگاهی ‌از نقش ‌محوری‌ اقتصاد در جامعه‌، اصلاح‌ اقتصادی‌ ایران‌ را در زمینه‌های‌ مختلف‌ به ‌انجام‌ رساند.
سرانجام ‌امیر کبیر با توطئه‌ی‌ درباریان ‌و همدستی‌ مادر شاه‌ـ مهد علیا ـ در باغ‌ فین‌ کاشان‌ مقتول ‌شد.

پست‌های مرتبط

بیشترین خوشبختی‌ها برای بیشترین مردم

این سایت برای ارائه بهتر خدمات به کاربران خود ، از کوکی‌ها استفاده می‌کند.
This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish
قبول اطلاعات بیشتر