38.9 C
تهران
سه شنبه, ۷. تیر , ۱۴۰۱

‏ رضا شاه و برآمدن ایران

‏‏ خواندن “ایران و برآمدن رضا خان” سیروس غنی بهترین یادآور مرگ رضا شاه در ژوهانسبورگ در ‏پنج مرداد پنجاه و شش سال پیش بود. کتاب را حسن کامشاد از انگلیسی به فارسی بر گردانده و در تهران ‏به چاپ رسانیده است و اکنون گویا در کار انتشار چاپ دوم است .‏‎*‎

‏ این سال‌ها برای کسی که بیش از هر کس در تاریخ ایران به ناحق شخصیت کشی شده، دوران گونه‌أی ‏بازگشت بوده است. جمهوری آخوندها که از بدترین دشمنان رضا شاه بوده‌اند، به صرف موجودیت خود ‏هرچه توانسته در شستن چهره رضا شاه از آلایش غرض‌های سیاسی کرده است. با همه جلوگیری و دشمنی ‏حکومت اسلامی، تشنگی مردم به بیشتر دانستن در باره رضا شاه چندان است که سد سانسور را گاه و بیگاه ‏می‌شکند. هر کتابی به او ـ و دوران پهلوی بطور کلی ـ پرداخته باشد کامیابی تجارتیش مسلم می‌شود. ‏مردم دشنام‌نامه‌ها را هم می‌خوانند تا چیزی از لابلای دروغها بدرآورند. در پادشاهی محمد رضا شاه نیز ‏این اندازه روی رضا شاه کار نشده بود و سبب را تنها در فراوان‌تر شدن اسناد در دسترس در این سال‌ها نمی‌‏باید جستجو کرد.‏

‏ پس از رضا نیازمند که تاریخش درست به رضا خان تا رسیدن به پادشاهی می‌پرداخت و نخستین گام ‏جسورانه برای افسانه‌ زدائی از تاریخ رضا شاهی بود ( رضا شاه از تولد تا سلطنت، واشینگتن ، ١٩٩۶) ‏ترجمه کتاب سیروس غنی، یکی از نمونه‌های معدود تاریخ‌نگاری را در سطح دانشوری امروزی ـ و نه ‏تنها در باره رضا شاه ـ به زبان فارسی عرضه می‌دارد. ‏

‏ تاریخ همروزگار ما بیش از هر زمان نیاز به روشنگری انتلکتوئل ( و نه صرفا کنار هم نهادن رویدادها ‏و اسناد ) و بررسی آگاهانه و بیغرضانه دارد. در شصت ساله پس از تبعید رضا شاه، بالا گرفتن بی‌سابقه ‏کشاکش‌های سیاسی و ایدئولوژیک که خود فرا آمد اصلاحات آن پادشاه و برآمدن طبقه متوسط و ورود ایران ‏به عصر رسانش همگانی‏ بود، تاریخ چنان با سیاست روز ایران آغشته شد که آنچه ‏ساسانیان در چهار سده با اشکانیان، و اعراب در دو سده با ساسانیان کردند نزدیک بود در دو نسل با رضا ‏شاه ( و در نسل پس از انقلاب‌اسلامی با محمد رضا شاه ) بشود. این البته در جهان امروز ما نشدنی است‏‏. در زمان ساسانیان و اعراب نیز تا پایان نمی‌توانست برود. تاریخ‌نگاران بزرگ رومی، تا آنجا که دامنه ‏توجه‌شان اجازه می‌داد، نقش حافظه ملی ما را بر عهده گرفتند. ‏

‏ از پس از انقلاب، تاریخ‌نگاری همروزگار ( معاصر ) رونق گرفته است و سطح کارها بالا می‌رود. در ‏این میان “ایران و برآمدن رضاخان” جای ویژه خود را دارد. دست کم این نویسنده در فارسی به چنین ‏کتابی در باره تاریخ همروزگار ما بر نخورده بود. تاریخ‌نگاری‌های برجسته همواره دارای سبک بیادماندنی ‏هستند. در این کتاب، پیش از همه سبک نگارش که با همه ترجمه خوب فارسی، طبعا در اصل انگلیسی ‏بهتر نشان داده می‌شود، و سازماندهی موضوعات و منابع، نشان از ذهن نیرومندی می‌دهد که برای ‏آوردن رویدادها و گذاردنشان در جای درست خود و نشان دادن رابطه آنها لازم است. نویسنده هرچه را که ‏توانسته ـ و هیچ کس پیش از او این اندازه نتوانسته است ـ در ارتباط به آن دوره ( نزدیک پنج سال میان ‏کودتا و تاج‌گذاری رضاشاه ) از نظر گذرانده است؛ روایت او دربر گیرنده است و داوریهایش با امساک ولی ‏موشکافانه. رویداد‌های مهمی هستند که به تندی از آنها گذشته است، و داوریهایش پاره‌أی کسان را خوش ‏نمی‌آید. ولی هرچه هست کوشیده شده است بر پایه درست باشد.‏

‏ پس از سوم شهریور ١٣۲٠/۱۹۴۱ یک مکتب تاریخ‌نگاری حزبی در ایران پایه‌گذاری شد که ویژگیش نه ‏تنها دید یکسویه غیر‌ انتقادی بیشتر نوشته‌های تاریخی ایران بود، شیوه کشکولی را نیز در تاریخ‌نویسی پایه ‏گذاشت ـ رویهم ریختن داده‌ها و کمترین درجه روشنگری انتلکتوئل. آماج بیشتر این نوشته‌ها محکوم کردن ‏پادشاهی پهلوی و رضا شاه بود و از اینجا آغاز کردند که میان رضا شاه و مشروطه فاصله بیندازند و با ‏نادیده گرفتن کاستی‌ها و شکست مشروطه‌خواهان، بزرگنمائی دستاوردهای مجلس‌های مشروطه ، و بویژه ‏پوشاندن احمد شاه در هاله قهرمان آزادی و استقلال، دوران رضا شاه را پایان عصری که در آن گویا ‏ایران به حاکمیت مردم ( دمکراسی ) و حاکمیت ملی ( استقلال ) هر دو رسیده بود قلمداد کنند. غنی نه تنها ‏راه درست بهره‌گیری از منابع را در کتاب خود پیموده است، با دید گسترده و بی‌غرض و دانش ژرف خود‏، می‌تواند معنی تاریخ‌نگاری را به بسیاری بیاموزد. کتاب او جز در فصل کوتاه “سخن آخر” به دوران ‏پادشاهی رضا شاه نمی‌پردازد، که دریغ است. در این باره هنوز چیز زیادی بیش از کتابهای امین بنانی و ‏دونالد ویلبر و الول ساتن در دست نداریم. باید امیدوار بود کسی با بینش و استقصای غنی بررسی آن سال‌ها ‏را نیز بدست گیرد.‏

‏ کسانی بر نویسنده خرده گرفته‌اندکه صرفا بر اسناد رسمی انگلستان تکیه کرده است. گذشته از آنکه منابع ‏کتاب از فارسی و انگلیسی، گوناگون‌تر از اینهاست، در همین بهره‌گیری از منابع است که قدرت “ایران و ‏برآمدن رضا خان” نمایان می‌شود. تا فصل دوازدهم کتاب بیشتر منابع از اسناد رسمی انگلیس است. از ‏فصل سیزدهم، انقراض سلسله قاجار، منابع دیگر، بیشتر فارسی، دست بالاتر را می‌یابد. این گزینشی ‏ناگزیر از سوی نویسنده بوده است، ولی از این بهتر چگونه می‌توان دریافت که ایران در آن پنج سال ‏دوران‌ساز بر رویهم زائده‌أی از وزارت خارجه انگلستان، با مداخلات گاه‌گاهی وزارت‌های مستعمرات و ‏جنگ و حکومت انگیسی هندوستان، بود و از خود سیاست و حکومتی نداشت که در نگارش تاریخ ارزش ‏استناد داشته باشد. تاریخش را همچنانکه سیاستش، انگلیس‌ها می‌نوشتند. غنی در نوشتن تاریخ ‏‏١٣٠۴ـ١۲٩٧ / ۱۹۲۵ـ۱۹۱۹ ایران به استادکار خیمه‌شب‌بازی و نه عروسک‌هایش، استناد می‌کند. از ‏پایان قاجار است که ایران ماهیتی خودمختار می‌شود و می‌توان تاریخش را با کمترینه تکیه بر اسناد ‏رسمی بیگانه نوشت.‏

‏ ما امروز باور نمی‌توانیم، ولی یک گفتاورد کوتاه برای نشان دادن آنچه ایرانیان و انگلیسها هر دو، تا ‏پیش از قدرت یافتن رضا خان مسلم می‌گرفتند بس است : ” حسرت نیکلسن [ وزیر مختار انگلیس ] برای ‏ایرن خیال‌انگیز پیش از رضا شاه، با صف شترها در هر شهر و روستا تکیه کلام بسیاری از مسافران ‏انگلیسی همرنگ و همسنگ اوست. نویسندگانی چون ‏‎…‎‏ همه شکایت داشتند که رضا شاه می‌کوشد مناعت ‏طبع به هموطنان خود القا کند. شکوه مکرر آنها از این قبیل بود: نخوت ایرانیان ؛ از بین رفتن لباس‌های ‏زیبای سُنتی ؛ منزه‌طلبی تحمیلی رضا شاه بجای وجد و سرور دوره‌های پیشین؛ خودداری ایرانیها از ‏حضور یافتن در میهمانیهای سفارت انگلیس و افشای اسرار سودمند به مانند زمان قجر. ایرانیها همیشه ‏خودخواه بودند. حالا گستاخ هم شده‌اند چون رضا شاه آنها را واداشته تا خیال کنند که ایران مهم است. او ‏همچنین کنترل مرزی گذاشته و هنگام ورود به کشور اوراق شناسائی می‌خواهد. حقوق برونمرزی ‏‏(کاپیتولاسیون ) و امتیازهای خارجیان را یک روزه از میان برد ‏‎…‎‏ چه وقاحتی.” ( مترجم منزه‌طلبی را ‏بجای پارسائی ‏puritanism‏ گذاشته است. ولی در ادبیات سیاسی، منزه‌طلبی را برای کسی که می‌خواهد بر ‏دامنش گردی ننشیند و دنبال کمال مطلوب است بکار می‌بریم ) .‏

‏ با آنکه نویسنده در یافتن چون و چند کودتای سوم اسفند بهرجا امکان داشته سرزده است باز بررسی‌هایش ‏را ناکامل و سخن آخر در أین باره را ناگفته می‌شمارد. با این‌همه او منظره ایران از هم گسیخته آن روزها ‏را ( هشتاد در صد کشور، بیرون از اقتدار حکومت مرکزی و عملا مستقل، و چهار استان مهم در آستانه ‏تجزیه، و نیروهای بیگانه در شمال و جنوب ) با هیات حاکمه کرم خورده‌اش، و نیاز وزارت جنگ ‏انگلیس به قدرتی که در ایران بتواند وایوی ( خلاء ) نیروهای انگلیسی را پر کند، و نقش نورمن وزیر ‏مختار آن کشور که ایران را در کام شوروی می‌دید و درپی تقویت حکومت مرکزی بود به خوبی تصویر ‏کرده است و دست مقامات سیاسی و نظامی محلی انگلیس را در کودتا باز نموده است. ژنرال آیرونساید ‏‏(فرمانده نیروهای اشغالی انگلستان) و نورمن با همه مخالفت لُرد کرزن وزیر خارجه که ایران را ملک ‏شخصی خود می‌پنداشت و همه درپی تحمیل قرارداد تحت الحمایگی می‌بود، پدیدار شدن رهبری چون ‏رضاخان را نعمتی آسمانی شمردند و او را پیش انداختند.‏

‎* * *‎

‏ نقش انگلستان در آن کودتا از هنگامی که کاستیهای بزرگ حکومت رضا شاهی، با گشودگیش بر فساد و ‏زورگوئی، مردم را زده کرد، بویژه در سال‌های پایانیش، و پس از سرنگونی او، همچون سایه‌أی بر نام ‏او افتاده است. ولی با گذشت زمان می‌توان کودتا را در نظرگاه ( پرسپکتیو ) دیگری گذاشت. در سال‌های ‏پس از جنگ جهانی اول تا قدرت گرفتن رضا شاه همه سیاست و حکومت ایران زیر سایه انگلیس بود. همه ‏اگر نه به فرمان، در زیر نفوذ آن عمل می‌کردند، به اندازه‌أی که سفارت انگلیس در نخست وزیری ‏رضاخان از برداشتن یک مامور درجه دوم حکومت در فارس برآشفته می‌شد، گوئی در امور داخلی ‏امپراتوری مداخله‌أی شده است. ‏

‏ از آن مهمتر رفتاری بود که رضاخان پس از کودتا در پیش گرفت. ” ایران و برآمدن رضا خان ” پر از ‏خشم و خروش ماموران مستعمراتی انگلیس از استقلال رای سردار سپه و مواضع غیر دوستانه او در برابر ‏منافع امپراتوری است که از همان فردای کودتا با کوتاه کردن دست انگلیسها در نیروهای مسلح ایران آغاز ‏شد ـ در جائی که به حساب می‌آمد. در بیست ساله پس از کودتا با آنکه رضا شاه همواره رعایت دو همسایه ‏بزرگ ایران را می‌کرد و در کشاکش نفتی ١٣١۲ / ۱۹۳۳ در زیر فشار انگلیسها تن زد، ایران استقلال ‏خود را باز یافت.‏

‏ تاختن به رضا شاه از موضع آزادیخواهی آسانتر می‌بود اگر تاریخ‌نگاران حزبی، آن تلاش نومیدانه را ‏برای ترسیم یک چهره آزادیخواه ایران دوست از واپسین پادشاه قاجار نمی‌کردند ـ مردی که یکی از ‏همزمانانش نیز یک سخن تعارف‌آمیز درباره‌اش نگفته است و از شخصیت‌های بیزاری‌آور تاریخ دراز و پر ‏از شخصیت‌های بیزاری‌آور ماست. یک دیدار از او هر نگرنده تیزهوش بیگانه را به این پرسش می‌انداخت ‏که ایران چگونه هنوز دوام آورده است. برآمدن سردار سپه به عنوان ناپلئون انقلاب ایران از کودتا تا ‏پادشاهی بیش از چهار سال به درازا کشید، و اساسا در چهارچوب حکومت مشروطه، چنانکه در آن بیست ‏سال اول نظام مشروطه عمل می‌شد، به انجام رسید. او وزیر جنگ کابینه کودتا وکابینه‌های بعدی شد و ‏در آن سمت با رای مجلس منابع مالی لازم برای پایه‌گذاری ارتش ملی ایران را از نیروهای مسلح ‏گوناگون، همه ساخته و زیر فرماندهی بیگانگان، بدست آورد و کشور را به هزینه خانهای گردنکش ‏یکپارچه ساخت. رسیدن او به فرماندهی کل قوا ـ اگرچه بر خلاف قانون اساسی ـ و نخست وزیری، به رای ‏مجلس از جمله مصدق، که بعدها او را زیر پا گذارنده استقلال ایران، و اصلاحاتش را خیانت شمرد، بود‏‏. انتخابات مجلس پنجم که به برچیدن سلسله قاجار رای داد کمابیش همان اندازه ناسالم بود که مجلس پیش از ‏آن؛ و انتخابات مجلس موسسان از آن هم ناسالم‌تر بود. ولی رضا خان به دلیل رهبری استثنائی خود در آن ‏چهار ساله قهرمانی تاریخ نیمه اول سده بیستم ایران، که سپاهیان نیمه برهنه و گرسنه‌اش تکه پاره‌های ‏سرزمین ملی را در شمال و جنوب و خاور و باختر باز بهم می‌پیوستند، به عنوان مظهر آرزوهای ملی ‏ایران برای ثبات، امنیت، استقلال و پیشرفت، از قبول عام برخوردار بود. اعلام پادشاهی او چنان شور ‏همگانی را که پیش از آن نثارش شده بود برنینگیخت ولی با مخالفت مهمی نیز روبرو نشد. تنها کسانی که ‏این سده را خوب بشناسند می‌توانند حالت اعجازآمیز تغییرات آن چهار پنج ساله را احساس کنند. در این ‏سده ایران هیچگاه در چنان زمان کوتاهی از کام چنان مخاطرات بزرگی رها نشد و چنان نیروئی برای پیش ‏تاختن نیافت.‏

‏ سوم اسفند همه داستان نبود که بشود با یک اشاره به نقش ماموران انگلستان به لج‌نزارش انداخت . در سوم ‏اسفند رضا خان میرپنج ( سرتیپ ) تنها توانست تکان بزرگی به “کاریر” نظامی خود بدهدکه همانگاه روبه ‏بالا داشت . اما برآمدنش به بزرگترین رهبر سیاسی ایران زمان خود یک فرایند سیاسی مردمی و در ‏چهارچوب قانون اساسی بود ـ نخستین نمونه سزاریسم یا بناپارتیسم در سیاست ایران، که مصدق و محمد ‏رضا شاه بعدها هر یک چند گاهی نمایندگان آن شدند؛ رهبر فرهمندی ( کاریزماتیک ) که با مردم از بالاسر ‏نهادهای قانونی رابطه بر قرار می‌کند. او جایگزینی نداشت و شخصیتی تاریخی بود که زمانش رسیده بود. ‏در آشفته بازار سیاست آن روز ایران، با آن پادشاه آبرو باخته و سیاستمدارن سیاست‌باز و بی‌اثر، و با یک ‏طبقه سیاسی که آشکارا درمانده بود، مردم بطور طبیعی به او روی آوردند. برای گروه بزرگی از بهترین ‏استعدادهای نسل مشروطه، کسانی مانند تقی‌زاده ، و نسل جوان‌تر، داور و تیمورتاش و دیگران، راهی جز ‏آن نبود که از قیل و قال مجلس و مطبوعات آن زمان که در یک وایوی قضائی با پیامدهای آشکارش عمل می‌کردند رهبری یک فرمانده نظامی پیروزمند را با توانمندیهای برجسته سیاسی، بپذیرند که دید روشنی برای ‏بسامان آوردن ایران و دست نیرومندی برای اجرای یک برنامه اصلاحات پردامنه داشت. سرفصل‌های آن ‏برنامه در بیش از دو دهه در میان روشنفکران مشروطه بحث شده بود و در دو دهه بعد به اجرا درآمد. در ‏فرازش ( صعود ) رضا خان سهم ورشکستگی نظام سیاسی آن روز مشروطه کمتر از صفات برجسته خود ‏او نبود.‏

‎* * *‎

‏ در بررسی رضا شاه ـ و بیشتر تاریخ همزمان ما ـ از کلیشه‌های رایج می‌باید دوری جست، و به ‏ابعاد گوناگون شخصیت خود او و اوضاع و احوالی که او را می‌خواست و ممکن ساخت بیشتر پرداخت. در ‏او ما، هم دنباله سُنت ناسیونالیست و ترقیخواه را می‌بینیم ـ مردی که بسیاری از آرزوهای پدران جُنبش ‏مشروطه را به عمل درآورد ـ هم مردی را که اعتقادی جز به زور و پول نداشت و عنصر اصلی ‏آزادیخواهی و مردمی را از مشروطه حذف کرد؛ هم نمونه‌ای از “خودکامگان روشنرای” که از سده ‏هفدهم سیاست اروپا را زیر سایه خود گرفتند؛ و هم، چنانکه اشاره رفت، نخستین تجربه‌گذرای تاریخ ‏ایران را با سزاریسم یا بناپارتیسم. اما رضا شاه بیش از همه از نظر خلق و خو دنباله سُنت سلطان مستبد ‏شرقی بود که در خدمت تجدد و در یک فضای نو شونده عمل می‌کرد. ‏

‏ بحث بر سر اینکه او می‌توانست بی‌سرکوبگری، برنامه اصلاحبش را پیش برد، بحثی آکادمیک نیست. ‏حتا امروز ایرانیان بسیار در جستجوی رضا شاهی دیگرند. بحث دمکراسی و توسعه هنوز در ایران فیصله ‏نیافته است. دو سده پیش از رضا شاه پادشاهان مستبدی در اروپا نشان داده بودند که می‌توان اصلاح را در ‏خدمت توسعه سیاسی گذاشت ـ مهمتر و پیش از همه حکومت قانون ‏rechtstaat‏ . ( تفاوت حکومت قانون با ‏حکومت قانونی آن است که در حکومت قانون فرمانروا ـ پادشاه یا الیگارشی ـ خود را بر فراز قانون نمی‌‏گذارد؛ در حکومت قانونی یا مردم‌سالاری هیچ کس بالاتر از قانون نیست و قانون را مردم فرمانروا می‌‏گذارند. ) همزمان با رضا شاه آتاتورک با همان دست آهنین ترکیه نوین را ساخت. اما او نه مانند پادشاه ‏سُنتی بلکه یک دیکتاتور نوین عمل می‌کرد و بر اهمیت نهادهای سیاسی و ریشه‌دار کردن فرایند سیاسی ‏هشیار بود. رضا شاه بی‌دشواری زیاد می‌ توانست بر همان راه برود. بیشتر اصلاحات رضا شاهی در ‏همان چهار ساله پس از کودتا آغاز و پایه گذاشته شد ـ با مجلس‌هائی که هم زیر فشار او بودند و هم از ‏حضور نیرو بخش و الهام‌انگیز او انرژی گرفته بودند. او به عنوان یک سرکرده نظامی و رهبر سیاسی ‏چنان فرهمندی داشت که توده‌های مردم را می‌توانست در آرزوهای خود انباز و و نیروی آنها را بسیج کند‏‏. هیچ نیازی نمی‌بود که مردم به زور به راه‌های نو کشانده شوند. ولی او به فرنبرداری محض، اگر چه ‏فرمانبرداری بی‌اشتیاق سربازخانه‌ای، خوکرده بود. زور برهنه، هم با سرشتش سازگاری بیشتر داشت ‏هم با باورهایش. ‏

‏ پدر ایران نو از اهمیت عامل داوطلبانه در فرایند توسعه غافل بود. تجربه‌های ناخوشایدش از کسان ـ از ‏پائین‌ترین لایه‌های اجتماع سال‌های کودکی و جوانی تا بالاترین محافل سال‌های بزرگی ـ انسان ایرانی را ‏در چشمش بیش از اندازه خوار کرده بود. او، بسیار پیش از دوگل، عشق به نیاخاک را به دشواری می‌‏توانست به مردمی که بالفعل در نیاخاک می‌زیستند بکشاند. رضا شاه حتا ارزش پشتیبانی و مشارکت مردم ‏را در رویاروئی با خطر واقعی یا تصوری کودتا و توطئه از سوی قدرتهای استعماری بویژه انگلستان که ‏بیم آن هرگز رهایش نکرد درنیافت. از فرط بدگمانی و احساس ناامنی، نه اعتنائی به سرنوشت ‏خدمتگزاران برجسته می‌داشت، نه حق شناسی را جز به آنها که از چیزی بر نمی‌آمدند لازم می‌شمرد. ‏او که با منظومه‌أی از بهترین استعدادهای سیاسی و نظامی زمان کار خود را آغاز کرده بود در حلقه ‏میانمایگان و بله قربان‌گویان به پادشاهی خود پایان داد. آتاتورک قدرت اخلاقی را از سرنیزه نیرومندتر ‏کرد و سرنیزه براتری هم ساخت. رضا شاه در سینیسم ( بی‌اعتقادی و بدنگری ) خود سرنیزه را بجای ‏قدرت اخلاقی گذاشت و سرنیزه‌اش نیز چندان برا نشد.‏

‏ با رهبری چون رضا شاه می‌شد ایران را در یک چهارچوب مردمی‌تر نیز پیش برد. در مخالفت با او ‏چنان جبهه پرتوانی نبود که تمرکز افراطی تصمیم‌گیری و اجرا را توجیه کند. آخوندهای سیاسی واپسگرا ‏در آن گرماگرم تجدد نیروئی مصرف شده، و متحدان فئودالشان در برابر ارتش نوبنیاد، رو به زوال بودند. ‏رهبران لبیرال نه برنامه و نه شخصیتی داشتند که دورادور هم برای او جایگزینی بشمار آیند. در آن لحظه ‏پر مخاطره تاریخی حتا بیش از زمان‌های عادی می‌شد مردم را به مشارکت و فداکاری خواند. نخستین ‏سخنرانی چرچیل به عنوان نخست وزیر در فردای شکست خفت‌آور در فرانسه: “من جز اشگ و عرق و ‏خون چیزی برای شما ندارم” برای همه زمان‌ها درست است.‏

‏ رضا شاه با آنکه در پایان مانند مشروطه خواهان شکست خورد ولی از کارهائی برآمد که روشنفکران ‏مشروطه روبرو با وضع بی‌امید ایران آغاز سده پیش در بی‌پرواترین آرزوهای خود نیز باور نمی‌داشتند‏‏. هنگامی که پادشاه-سرباز در ١٣۲٠ / ۱۹۴۱ رفت ایران چنان دگرگون شده بود که که خانها و رهیران ‏سربلند کرده دیگر نمی‌توانستند آن را به راه‌های گذشته برگردانند. اصلاحات او و آتش ترقیخواهی که در ‏جامعه ایرانی درگرفته بود دوران نکبت بار جنگ و آشفتگی‌های دوازده ساله و رکود هشت ساله پس از آن ‏را نیز گذراند و حرکت خود را از سر گرفت.‏

‏ ولی میراث او به ناچار پیامدهای منفی فلسفه حکومتی و سرشت استبدادیش را نیز دربر می‌داشت. ‏قرارگرفتن فرایند پیشرفت در برابر مردم‌سالاری، و نه هرکدام شرط دیگری، یک بخش این میراث بود؛ ‏بحران مزمن مشروعیت بخش دیگر آن. رضا شاه این اعتقاد را راسخ گردانید که دمکراسی به درد ایران ‏نمی‌خورد و می‌باید مردم را به زور پیش راند. مخالفان ایدئولوژیک او و پادشاهی پهلوی، این تفکر را ‏پیشتر بردند و اصلا منکر ترقی شدند. مصدق اقتدارگرا گفت دیکتاتور راه ساخت ولی وقتی آزادی نیست ‏راه به چه درد می‌خورد؛ و چپگرایان توتالیتر، حکم دادند که چون آزادی نبوده چه سود که زنان از بند ‏چادر و در خانه ماندن آزاد شده بودند ( برداشتن حجاب و اصلاحات ارضی، دو انقلاب اجتماعی بزرگ ‏دوران پهلوی بود که بیش از هر عامل دیگر ایران را از جهان پیشامدرن بیرون آورد. ) تعادل مشروطه ـ ‏بستگی متقابل مردم‌سالاری و ترقیخواهی ـ از هر دو سوی حکومت و مخالفان برهم خورد و هر دو ارزش ‏سست شد.‏

‏ مشروعیت برای رضا شاه اساسا با اقتدار حکومت یکی می‌بود. اما او پس از یک انقلاب مردمی، و از ‏سربازی به پادشاهی رسیده بود و بیش از قدرت حکومتی را لازم می‌داشت. دستاوردهایش و نگهداشتن ‏ظواهر قانون اساسی بقیه مشروعیت را فرهم می‌‌کرد. او سرتاسر کشور را چنان وامدار خدمات خود می‌‏دانست که حق شناسی مردم را جانشین مشروعیت ساخت. مشروعیت که جنبه نهادی دارد و مستلزم ‏پذیرفته بودن کلیت نظام از سوی مردم و به زبان دیگر قانونی بودن حکومت است و با فراز و نشیب بخت، ‏کم و زیاد نمی‌شود از فرایند سیاسی کنار زده شد. برای حکومت لازم و کافی بود که اقتدار خود را برقرار ‏سازد و کار کند. رضا شاه برای رسیدن به ثبات سیاسی، قدرت را همه در خود متمرکز کرد و هرچه ‏توانست برای کشور انجام داد. ولی نتیجه طرفه آمیزش آن بود که بی‌ثباتی در ذات رژیم جا گیر شد. ‏حکومت در هر ناکامی و ناسزاواری، مشروعیت و بلکه علت وجودیش را از دست می‌داد. این هردو ‏روند در دوران محمد رضا شاه تند‌تر شد.‏

‎* * *‎

‏ در شش دهه‌ای که از بیرون رفتن رضا شاه از صحنه می‌گذرد کشاکش بر سر او و جایش در تاریخ پایان ‏نیافته است. هیچ شخصیت دیگری اینهمه سال‌ها موضوع داوری‌های گوناگون و متضاد نبوده است، و مسلما ‏برای بدنام کردن هیچ شخصیت تاریخی به اندازه او کوشش نکرده‌اند. اکنون نسل تازه‌ای که از ‏جانبداری‌های حزبی گذشته آزاد است و بستگی‌های عاطفی نسل‌های پیش از خود را ندارد، به رضا شاه از ‏نظرگاه ( پرسپکتیو ) روشن‌تری می‌نگرد و مشکلات باور نکردنی او، و محدودیت‌های بزرگ هماوردان ‏اصلیش، و کاستیهای هراس‌آور دشمنان سیاسی او را بهتر در نظر می‌آورد و رضا شاه پیوسته بالاتر می‌‏رود. اگر در پادشاهی محمد رضا شاه چندان توجهی به سردودمان پهلوی نمی‌شد در جمهوری‌اسلامی ‏کتاب‌هائی در باره کسی که بی‌تردید بزرگترین شخصیت سیاسی ایران سده بیستم است انتشار می‌یابند و به ‏خواننده تصویری از شگفتی و شگرفی می‌دهند. در چنان زمانی چنان کارهائی شدنی بوده است؟

پست‌های مرتبط

بیشترین خوشبختی‌ها برای بیشترین مردم

این سایت برای ارائه بهتر خدمات به کاربران خود ، از کوکی‌ها استفاده می‌کند.
This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish
قبول اطلاعات بیشتر